​फुटेका विचार, जोडिएका आशा: नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनको चित्र र चरित्र ​नेपालको राजनीतिक इतिहासमा कम्युनिस्ट आन्दोलन केवल एउटा राजनीतिक शक्ति वा सत्ता प्राप्तिको माध्यम मात्र होइन, यो नेपाली समाजको रूपान्तरण, निरङ्कुशता विरुद्धको ऐतिहासिक सङ्घर्ष र सामाजिक न्यायको ठूलो संवाहक पनि हो। वि.सं. २००६ सालमा पुष्पलाल श्रेष्ठको अगुवाइमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना भएयता नेपाली राजनीतिमा कम्युनिस्टहरूले कहिले हतियारबद्ध विद्रोह, कहिले शान्तिपूर्ण जनआन्दोलन र कहिले संसदीय व्यवस्थाको सफल नेतृत्व गर्दै देशलाई नयाँ दिशा दिएका छन्। सामन्तवादको जग हल्लाउँदै राजतन्त्रको अन्त्य, सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना, समावेशी संविधान र धर्मनिरपेक्षता जस्ता युगान्तकारी परिवर्तनहरू ल्याउनमा नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको भूमिका अतुलनीय छ। तर, यो सात दशक लामो यात्रा केवल सफलता र प्राप्तिको कथा मात्र रहेन; यो वैचारिक विभाजन, शीर्ष नेताहरूको व्यक्तिगत महत्त्वाकाङ्क्षा र निरन्तरको टुटफुटको नमीठो इतिहास पनि बन्यो। फुटेका विचारहरू र फेरि ती फुटका बिचबाट जोडिएका आशा नै नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको मुख्य चित्र र चरित्र हुन्। ​नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलनको वैचारिक चित्र नियाल्दा मुख्यतया दुईवटा धाराहरू स्पष्ट रूपमा ठोक्किँदै र जोडिँदै अघि बढेको देखिन्छ। एकतर्फ जननेता मदन भण्डारीद्वारा प्रतिपादित 'जनताको बहुदलीय जनवाद' (जबज) ले मार्क्सवाद-लेनिनवादलाई नेपाली माटोमा सिर्जनात्मक प्रयोग गर्दै शान्तिपूर्ण लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धा र जनमतका आधारमा समाजवादमा पुग्ने जग हालिदियो। अर्कोतर्फ, १० वर्षे जनयुद्ध र २१ औँ शताब्दीको जनवादी अवधारणाले उत्पीडित वर्ग, जाति, लिङ्ग र समुदायलाई राजनीतिको केन्द्रमा ल्याएर देशमा सङ्घीयता र गणतन्त्रको ढोका खोलिदियो। यसका साथै, उत्तर कोरियाली विचारबाट प्रेरित आत्मनिर्भरताको सोच, नयाँ जनवादी क्रान्तिको अडान, र संसदीय व्यवस्थाको विकल्पमा वैज्ञानिक समाजवादको खोजी गर्ने साना-ठूला वैचारिक धारहरू पनि क्रियाशील रहे। यी भिन्न-भिन्न सिद्धान्तहरू आपसमा विरोधी नभई बृहत् नेपाली समाजवादका परिपूरक अङ्ग हुन्। जबजको लोकतान्त्रिक सुशासन, जनयुद्धको समावेशी जग, र वैज्ञानिक समाजवादको दूरदृष्टिलाई एकीकृत गर्दै एउटै साझा र गतिशील नीति निर्माण गर्नु आजको वैचारिक आवश्यकता हो। ​तर, विचारको एकीकरण मात्रै आजको समस्याको समाधान होइन। पछिल्ला वर्षहरूमा कम्युनिस्ट आन्दोलनभित्र गम्भीर वैचारिक विचलन र आचरणको सङ्कट देखा परेको छ। सर्वहारा वर्गको प्रतिनिधित्व गर्ने पार्टी र नेता-कार्यकर्ताहरूमा पुँजीवादी उपभोक्तावाद, तड़कभड़क र अपारदर्शी जीवनशैली हाबी हुँदै गएको छ। सिद्धान्त र व्यवहारबिचको यो दूरीले नै आम जनतामा कम्युनिस्टहरूप्रति निराशा र अविश्वास बढाएको छ। अबको आन्दोलनलाई पुनर्जीवन दिन मार्क्सवादी निष्ठा, सादगी, र जनपक्षीय आचरणको पुनर्जागरण अपरिहार्य भइसकेको छ। ​यसका साथै, आजको राजनीतिप्रतिको वितृष्णा हटाउन नीतिगत स्पष्टता र समृद्धिको ठोस मोडल आवश्यक छ। केवल राजनीतिक क्रान्तिले मात्र जनताको पेट भर्दैन। अबको कम्युनिस्ट आन्दोलनले स्वदेशी उत्पादन, उद्यमशीलता, रोजगारी सिर्जना र आत्मनिर्भरतामा आधारित 'समाजवादउन्मुख मिश्रित अर्थतन्त्र' को स्पष्ट खाका कोर्नुपर्छ। प्रविधि, सुशासन, द्रुत आर्थिक विकास र वैश्विक प्रतिस्पर्धाको यो युगमा प्रविधिमैत्री र व्यावहारिक आर्थिक नीति नअपनाएसम्म युवा पलायन र बेरोजगारीजस्ता विकराल समस्याहरूसँग लड्न सकिँदैन। ​विचार र नीति जतिसुकै उन्नत भए पनि त्यसलाई हाँक्ने नेतृत्वको सोच र संरचना पुरानै रह्यो भने आन्दोलन अघि बढ्न सक्दैन। आजको अर्को ठूलो सङ्कट नेतृत्व हस्तान्तरण नहुनु र एउटै पुस्ता दशकौँसम्म सत्तामा टाँसिएर रहनु हो। शीर्ष नेताहरूले इतिहासमा आफ्नो महत्त्वपूर्ण योगदान दिइसकेका छन्। उहाँहरूले राजनीतिक रूपान्तरण र संविधान निर्माण जस्ता क्रान्तिको सफल नेतृत्व गरेर आफ्नो भूमिका पूरा गरिसक्नुभएको छ। अब उहाँहरूले राजनीतिबाट शालीन बहिर्गमन (Exiting graciously) रोज्दै अभिभावकीय भूमिकामा बस्नुपर्छ। ​यसका लागि पार्टीभित्र बलियो आन्तरिक लोकतन्त्र, पारदर्शी विधि र पद्धति निर्माण हुनुपर्छ। कसैको कृपा वा दयामा होइन, विधि र स्वस्थ आन्तरिक प्रतिस्पर्धाका आधारमा नेतृत्व चुनिनुपर्छ ताकि दोस्रो र तेस्रो पुस्ताका सक्षम, ऊर्जावान् र समयको भाषा बुझ्ने युवाहरू पार्टीको प्रत्यक्ष कार्यकारी नेतृत्वमा आउन सकून्। विचारको परिमार्जन र सुदृढ आन्तरिक लोकतन्त्रमार्फत हुने यो पुस्तान्तरण नै नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई पुनर्जीवन दिने एक मात्र सञ्जीवनी बुटी हो। ​ नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलन विगतका 'फुटेका विचार' को तितो अनुभवबाट पाठ सिक्दै 'जोडिएका आशा' हरूलाई विश्वासमा बदल्ने निर्णायक मोडमा आइपुगेको छ। अब गठन भएका र हुने एकीकृत वामपन्थी दलहरूले केवल पार्टीको नाम र चुनाव चिह्न जोडेर मात्र पुग्दैन; वैचारिक स्पष्टता, सादा जीवनशैली, आर्थिक समृद्धिको ठोस खाका र युवा पुस्तालाई नेतृत्व हस्तान्तरण गर्नु आजको मुख्य समय-सान्दर्भिक माग हो। ​पाका नेताहरूको मार्गदर्शन र उर्जाशील युवाहरूको नयाँ नेतृत्वबिच सही तालमेल मिलाउन माथिबाट मात्र होइन, हामीले पनि जराजराबाट—आफ्नो घर, टोल र समाजबाटै रूपान्तरणको सुरुआत गर्नुपर्छ। सुशासन, सामाजिक न्याय र समृद्धिको सपना साकार पार्न सम्भव हाम्रै पालामा छ! ​शिव अधिकारी नेकपा (एमाले), कास्की।