**६ कात्तिक, २०८३** **काठमाडौं** । मल्लकालीन इतिहास, तान्त्रिक साधना र नेवा सभ्यताको मौलिक पहिचान बोकेको ललितपुरको पाटनस्थित प्रसिद्ध अष्टमातृका नाच (गँः प्याखँ) सम्पन्न भएको छ। घटस्थापनादेखि सुरु भएको ११ दिने यो ऐतिहासिक नाच अन्तिम दिन एकादशीका अवसरमा नकबहिल डबलीमा विशेष नृत्य प्रदर्शन गर्दै समापन गरिएको हो। करिब ३६२ वर्ष पुरानो मानिने यो नाच केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित छैन। यसले पाटनको सांस्कृतिक वैभव, परम्परागत तान्त्रिक ज्ञान र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको नेवार समुदायको जीवन्त सांस्कृतिक सम्पदालाई उजागर गर्छ। अष्टमातृका नाच व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष राजेन्द्र शाक्यका अनुसार मल्लकालीन राजा श्रीनिवास मल्लको शासनकालमा नेपाल संवत् ७८४ देखि यो नाच प्रदर्शन गर्न थालिएको इतिहास छ। देशमा शान्ति, सुरक्षा र समृद्धि कायम होस् तथा मानव जीवनका विभिन्न आठ महाभयबाट मुक्ति मिलोस् भन्ने धार्मिक विश्वासका साथ यो परम्परा सुरु भएको मानिन्छ। **तान्त्रिक विधिबाट सुरु, परम्परागत शैलीमै समापन** हरेक वर्ष आश्विन शुक्ल प्रतिपदा अर्थात् घटस्थापनाका दिन पाटनको नकबहिल परिसरमा विधिपूर्वक पूजा गरेर अष्टमातृका नाच सुरु गरिन्छ। यस वर्ष पनि परम्परागत विधि, बाजागाजा र धार्मिक अनुष्ठानका साथ जात्रा अघि बढाइएको थियो। घटस्थापनाका दिन नागबहाल र पट्को हुँदै मङ्गलबजार पुगेका देवगणलाई तलेजुका पुजारी राजोपाध्याय ब्राह्मणले पूजा गरी मूलचोक प्रवेश गराएपछि नाच सर्वसाधारणका लागि प्रदर्शन गरिएको थियो। जात्राको प्रारम्भिक चार दिन नकबहिल र पाटन दरबार क्षेत्रको मूलचोकमा नाच प्रदर्शन गरिएको थियो। त्यसपछि पाँच दिन रातिको समयमा कात्तिक डबलीमा नृत्य देखाइयो। फूलपाती र विजयादशमीका दिन दिउँसो मूलचोकमा विशेष प्रस्तुति दिइएको थियो। अन्तिम दिन एकादशीमा नकबहिल डबलीमा विशेष नृत्य प्रदर्शनसँगै यस वर्षको जात्रा सम्पन्न भयो। **१३ देवगण, फरक स्वरूप र तान्त्रिक मुद्रा** शक्तिको उपासनासँग सम्बन्धित यस नाचमा १३ देवगण सहभागी हुन्छन्। देवीदेवताका मखुण्डो, परम्परागत तान्त्रिक भेषभूषा र विशेष गरगहना धारण गरेका देवगण मण्डलाकार रूपमा विभिन्न तान्त्रिक मुद्रा र भावभङ्गीसहित नृत्य गर्छन्। नाचमा सिंघ्रिणी, भैरव, गणेश, कुमार, ब्रह्मायणी, महेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, बाराही, इन्द्रायणी, चामुण्डा, महालक्ष्मी र व्याघ्रिणीका स्वरूपमा देवगण सहभागी हुन्छन्। प्रत्येक देवगणको छुट्टै पहिचान, रङ, मुद्रा र नृत्यशैली हुने भएकाले यो प्रस्तुति धार्मिक अनुष्ठानसँगै सांस्कृतिक अध्ययनका दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। देवगणका कलाकारहरू नेवार समुदायका शाक्य र बज्राचार्य वंशबाट सहभागी हुने परम्परा छ। नाचका क्रममा अपनाइने नियम, शुद्ध आहारविहार र तान्त्रिक साधनाले यसको विशिष्टता झल्काउँछन्। परम्पराअनुसार नाच सुरु हुनुअघि कलाकारहरूले आहारविहार शुद्धीकरण गरी घटस्थापनाको अघिल्लो रात तान्त्रिक साधना गर्छन्। भोलिपल्ट बिहान न्याखाचुकस्थित नित्यनाथ मन्दिर परिसरमा परम्परागत पोसाक र गरगहनासहित, तर मखुण्डो नलगाई, क्रमबद्ध रूपमा नागबहाल हुँदै नकबहिल पुग्छन्। त्यसपछि बेलुकादेखि नाच प्रदर्शनको क्रम सुरु हुन्छ। **पुस्तौँदेखि जोगिएको सांस्कृतिक सम्पदा** अष्टमातृका नाचमा कलाकारको भूमिका निर्वाह गर्नु केवल अभिनय गर्नु होइन, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक जिम्मेवारीलाई निरन्तरता दिनु पनि हो। युवा वाद्यवादक शैलेन्द्र शाक्य विगत २६ वर्षदेखि कौमारी र भैरवको भूमिकामा सहभागी हुँदै आएका छन्। आयर्म बज्राचार्यले सिंघ्रिणी र सुप्रिन्स शाक्यले विगत १० वर्षदेखि व्याघ्रिणीको भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन्। प्रत्येक वर्ष यो नाच हेर्न स्थानीयवासी, भक्तजन, पर्यटक तथा संस्कृतिप्रेमीको भीड लाग्ने गर्छ। परम्परागत बाजाको धुन, देवगणका विशिष्ट मखुण्डो र तान्त्रिक नृत्यको संयोजनले पाटनका ऐतिहासिक डबलीलाई सांस्कृतिक उत्सवस्थलमा परिणत गर्छ। मल्लकालीन राजदरबार, परम्परागत बस्ती र जीवन्त धार्मिक संस्कारको संगम मानिने पाटनमा अष्टमातृका नाचले इतिहासलाई वर्तमानसँग जोडिरहेको छ। आधुनिकताको तीव्र प्रभावबीच पनि समुदायको सहभागिता र पुस्तान्तरणबाट निरन्तरता पाएको यो परम्परा नेवा सभ्यताको अमूल्य धरोहरका रूपमा स्थापित छ। ३६२ वर्षको इतिहास बोकेको अष्टमातृका नाचको समापनसँगै यस वर्षको धार्मिक तथा सांस्कृतिक अनुष्ठान पूरा भएको छ। तर यसको महत्त्व ११ दिने जात्रामा मात्र सीमित छैन। यो पाटनको सामूहिक स्मृति, धार्मिक विश्वास र मौलिक पहिचानलाई आगामी पुस्तासम्म पुर्‍याउने जीवन्त सांस्कृतिक विरासत हो।