बिष्णुहरी भुगाई पोखरा, २०८३ असोज १२ ✍️✍️नेपालको अर्थतन्त्रमा वैदेशिक रोजगारी र त्यसबाट प्राप्त विप्रेषणको योगदान महत्वपूर्ण छ। रोजगारीका सीमित अवसर र स्वदेशमा पर्याप्त आम्दानीको अभावका कारण ठूलो संख्यामा नेपाली युवा विदेशिएका छन्। उनीहरूले पठाएको विप्रेषणले लाखौँ परिवारको जीवन धान्नुका साथै देशको विदेशी मुद्रा सञ्चिति र आर्थिक गतिविधिमा समेत योगदान पुर्‍याएको छ। तर वैदेशिक रोजगारीलाई नेपालको दीर्घकालीन आर्थिक समाधानका रूपमा निरन्तरता दिन सकिँदैन। विदेशमा श्रम, सीप र अनुभव हासिल गरेर स्वदेश फर्किएका नेपालीलाई उत्पादन, उद्यम र रोजगारीसँग जोड्नु अबको आवश्यकता हो। विदेशबाट फर्किएको नागरिकसँग पैसा मात्र हुँदैन। उसँग ज्ञान, सीप, प्रविधिको अनुभव, कार्यसंस्कृति, व्यवस्थापन क्षमता, अन्तर्राष्ट्रिय बजारको जानकारी र केही गर्ने जाँगर हुन्छ। यही शक्तिलाई राज्यको नीति, निजी क्षेत्रको लगानी र स्थानीय तहको सहजीकरणसँग जोड्न सकियो भने रीटर्नी नेपालको आर्थिक रूपान्तरणका महत्वपूर्ण साझेदार बन्न सक्छन्। **पुँजीलाई उत्पादनमा, सीपलाई रोजगारीमा प्रयोग गर्नुपर्छ** आर्थिक पुँजी भएका रीटर्नीलाई कृषि, उद्योग, पर्यटन, सूचना प्रविधि, सेवा तथा अन्य उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ। पुँजी कम भएका तर दक्षता र अनुभव भएका नागरिकलाई उनीहरूको सीपअनुसार रोजगारी वा साझेदारीमा जोड्नुपर्छ। यसका लागि ‘पुँजी हुनेले लगानी गर्ने, सीप हुनेले श्रम र ज्ञान दिने तथा अवसरको अभावमा रहेका नागरिकलाई रोजगारीमा जोड्ने’ व्यावसायिक संरचना विकास गर्न सकिन्छ। यसले विदेशबाट फर्किएका व्यक्तिलाई मात्र होइन, स्थानीय श्रमशक्तिलाई समेत रोजगारी सिर्जना गर्छ। **कृषि क्रान्तिमा रीटर्नीलाई जोड्नुपर्ने** नेपालको कृषि क्षेत्रमा ठूलो सम्भावना भए पनि परम्परागत प्रणाली, श्रमशक्तिको पलायन, बजारको अस्थिरता र प्रविधिको सीमित प्रयोगका कारण अपेक्षित उत्पादन हुन सकेको छैन। विदेशमा आधुनिक कृषि तथा प्रविधिको अनुभव हासिल गरेका रीटर्नीलाई व्यावसायिक कृषि, पशुपालन, फलफूल, तरकारी, जडीबुटी, माछापालन तथा कृषि प्रशोधनमा जोड्न सकिन्छ। तर उत्पादन मात्र पर्याप्त हुँदैन। उत्पादन, प्रशोधन, भण्डारण, प्याकेजिङ, ब्रान्डिङ र बजारलाई एउटै मूल्य शृंखलामा जोड्नुपर्छ। यसो गर्न सके कृषि आत्मनिर्भरता, रोजगारी र निर्यातको आधार विस्तार गर्न सकिन्छ। **सामूहिक पुँजीबाट औद्योगिक लगानीको आधार निर्माण गर्नुपर्ने** विदेशमा काम गरेर फर्किएका हजारौँ नेपालीसँग सानो–ठूलो बचत हुन्छ। व्यक्तिगत रूपमा सीमित देखिने त्यही पुँजीलाई पारदर्शी र सुरक्षित प्रणालीमार्फत सामूहिक लगानीमा रूपान्तरण गर्न सकियो भने ठूलो आर्थिक शक्ति निर्माण हुन सक्छ। रीटर्नीको सामूहिक लगानीबाट कृषि प्रशोधन, पर्यटन, उत्पादनमूलक उद्योग, ऊर्जा, सूचना प्रविधि र सेवामूलक व्यवसाय सञ्चालन गर्न सकिन्छ। यसका लागि सरकारले लगानी सुरक्षा, सहुलियतपूर्ण वित्तीय पहुँच, प्राविधिक परामर्श, कर सहजीकरण र बजार सुनिश्चिततामा ध्यान दिनुपर्छ। निजी क्षेत्र र स्थानीय तहले समेत साझेदारीको वातावरण बनाउनुपर्छ। **विप्रेषणलाई उपभोग भम्दा उत्पादनतर्फ लगाउनु पर्छ** विप्रेषणले नेपाली अर्थतन्त्रलाई उल्लेखनीय टेवा दिएको छ। तर यसको ठूलो हिस्सा दैनिक उपभोग, शिक्षा, स्वास्थ्य, आवास तथा अन्य खर्चमा प्रयोग हुँदै आएको अवस्थामा उत्पादनमूलक लगानी बढाउनु चुनौती बनेको छ। अबको लक्ष्य ‘विप्रेषण ल्याउने अर्थतन्त्र’बाट ‘विप्रेषणलाई उत्पादनमा लगानी गर्ने अर्थतन्त्र’तर्फ रूपान्तरण हुनुपर्छ। विदेशमा कमाएको रकम उद्योग, कृषि, पर्यटन वा व्यवसायमा लगानी भयो भने त्यसले पुनः रोजगारी र आम्दानी सिर्जना गर्छ। त्यसैले रीटर्नीको बचतलाई सुरक्षित र उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी गर्ने वातावरण निर्माण गर्नु राज्यको प्राथमिकता हुनुपर्छ। **वैदेशिक रोजगारीको चक्रलाई व्यवस्थित गर्नुपर्छ** रीटर्नी नीति विदेशबाट फर्किएपछि मात्र सुरु हुनु हुँदैन। विदेश जानुअघिको तयारीदेखि फर्किएपछिको पुनःएकीकरणसम्मलाई एउटै चक्रका रूपमा हेर्नुपर्छ।विदेश जानुअघि सीप विकास, सुरक्षित वैदेशिक रोजगारी, कानुनी जानकारी र वित्तीय साक्षरता आवश्यक छ।वैदेशिक रोजगारीका क्रममा ठगीमा परेका, बिरामी भएका, दुर्घटनामा परी अंगभंग भएका वा ज्यान गुमाएका नागरिक तथा उनीहरूका परिवारलाई प्रभावकारी कानुनी, आर्थिक र सामाजिक सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्छ।त्यसैगरी फर्किएका नेपालीलाई पुनःएकीकरण कार्यक्रममार्फत रोजगारी, उद्यम, सामाजिक जीवन र सार्वजनिक सहभागितामा पुनःस्थापित गर्न आवश्यक छ। **रीटर्नीलाई सामाजिक विकाससँगै रोजगारी सिर्जना गर्ने आधार बनाउनु पर्छ ** रीटर्नी आर्थिक स्रोत मात्र होइनन्; उनीहरू सामाजिक अनुभव बोकेर फर्किएका नागरिक हुन्। विदेशमा देखेको कार्यसंस्कृति, प्रविधि, व्यवस्थापन पद्धति र सामाजिक अभ्यासलाई स्थानीय विकासमा उपयोग गर्न सकिन्छ।उनीहरूलाई सहकारी, सामुदायिक विकास, शिक्षा, स्वास्थ्य, वातावरण, पर्यटन तथा स्थानीय उद्यमका क्षेत्रमा सहभागी गराउन सकिन्छ। यसले विदेशमा आर्जन गरेको अनुभवलाई व्यक्तिगत जीवनमा मात्र सीमित नराखी समुदायको विकासमा उपयोग गर्ने अवसर दिन्छ। नेपालबाट ठूलो संख्यामा युवा वैदेशिक रोजगारीमा जाने र देशभित्र आवश्यक श्रमशक्तिका लागि विदेशी श्रमिकसमेत प्रयोग हुने अवस्था विरोधाभासपूर्ण छ। यसको दीर्घकालीन समाधान स्वदेशमै उत्पादन र रोजगारी विस्तार गर्नु हो। विदेशबाट फर्किएका दक्ष श्रमिकलाई निर्माण, कृषि, पर्यटन, उद्योग, सेवा तथा प्रविधिका क्षेत्रमा परिचालन गर्न सके उनीहरूको सीप स्वदेशमै उपयोग हुन्छ। उत्पादन बढ्छ, रोजगारी सिर्जना हुन्छ र अर्थतन्त्रमा श्रमको योगदान थप प्रभावकारी बन्छ। **अब आवश्यक छ स्पष्ट राष्ट्रिय नीति** **रीटर्नीको शक्ति उपयोग गर्न केही ठोस कदम आवश्यक छन्।** -प्रत्येक स्थानीय तहमा रीटर्नीको सीप, अनुभव र लगानी क्षमताको अभिलेख तयार गर्ने। - सीपअनुसार रोजगारी र उद्यमसँग जोड्ने रीटर्नी रोजगार तथा उद्यम केन्द्र स्थापना गर्ने। - सामूहिक लगानीका लागि पारदर्शी र सुरक्षित संयन्त्र निर्माण गर्ने। - सहुलियतपूर्ण ऋण, प्राविधिक परामर्श र व्यवसायिक प्रशिक्षण उपलब्ध गराउने। - कृषि, पर्यटन, उद्योग र प्रविधिमा रीटर्नी लक्षित कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने। - रीटर्नीले उत्पादन गरेका वस्तुको बजार, ब्रान्डिङ र निर्यातमा सहजीकरण गर्ने। - वैदेशिक रोजगारीमा जानुअघिको तयारीदेखि फर्किएपछिको पुनःएकीकरणसम्मलाई ए*कीकृत नीतिमा समेट्ने।* ### निष्कर्ष वैदेशिक रोजगारीले नेपालको वर्तमान अर्थतन्त्र धान्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। तर नेपालको भविष्य विदेशमा श्रम बेच्ने क्षमतामा मात्र निर्भर हुनु हुँदैन। विदेशमा सिकेको ज्ञान, हासिल गरेको सीप, कमाएको पुँजी र बोकेको जाँगरलाई स्वदेशको उत्पादनसँग जोड्नु अबको प्रमुख आर्थिक आवश्यकता हो। रीटर्नीलाई केवल विदेशबाट फर्किएको श्रमिकका रूपमा होइन, उद्यमी, लगानीकर्ता, दक्ष जनशक्ति र विकास साझेदारका रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ। कृषिमा उनीहरूको सीप, उद्योगमा उनीहरूको पुँजी, व्यवसायमा उनीहरूको अनुभव र सामाजिक विकासमा उनीहरूको नेतृत्व उपयोग गर्न सके विदेशमा बिताएको समय नेपालको समृद्धिको आधार बन्न सक्छ। अबको अभियान विदेश जान बाध्य हुने अवस्थालाई मात्र सम्बोधन गर्ने होइन; विदेशबाट फर्किएको नेपालीले नेपालमै काम, लगानी र सम्मानका साथ भविष्य निर्माण गर्न सक्ने वातावरण बनाउने हुनुपर्छ। हाल रिटर्नी फेडेरेसन नेपाल "रीटर्नीको ज्ञान, सीप, पुँजी र जाँगर- समृद्ध नेपाल निर्माणको दिगो आधार" भन्ने मुख्य नारालाई आत्मसाथ गर्दै देशैभरीका पालिकाहरु एवं जिल्लाहरुमा आफ्नो संगठन बिस्तार गरि यी तमाम बिषयहरु माथी आवाज बुलन्द गर्दै वैदेशिक रोजगारी बाट फर्केका समस्त दाजुभाई तथा दिदीबहिनी हरुलाई एकताबद्ध गर्दै नेपाललाई आत्मनिर्भर बनाउने कार्यमा लाग्ने संकल्प गरेको छ । यसका निमित्त रिटर्नी फेडेरेसन नेपालले देशैभरीका जिल्ला ,पालिकाहरुमा संगठन बिस्तारको कार्यलाई तीव्रता दिदै यहि असोज महिना भरिमा जिल्ला पालिकाका अधिबेसन हरु सम्पन्न गर्ने घोषणा गरेको जानकारी गराउदछु। यश अवसरमा सम्पुर्ण रिटर्नीहरुलाई एकजुट हुनका निमित्त समेत आव्हान गर्दछु। बिष्णुहरी भुगाई सचिब - रीटर्नी फेडेरेसन नेपाल